خاموشى ندارد ، مىدهد . و در اين صورت ، پس دكارت حق داشت كه اعتراض كند بر نظريّهء برخى از لاهوتيان كه مىگفتند : « خداى تعالى آرزوى اهل عذاب را نقش بر آب مىكند ، وقتى كه در ذهن آنها مىافتد : آنها مىبينند و آتش دوزخى را كه آنان را مىسوزاند ، درك مىكنند ، هرچند كه هيچ‌چيز از آن آتش در خارج وجود ندارد . » ، دكارت بر اين گفته بدين بيان اعتراض مىكند : « ممكن نيست كه خداوند فريبكار باشد ، زيرا چگونه ممكن است كه ما به چيزهايى معتقد شويم كه خداوند آنها را بر ما وحى مىكند و از طرفى گمان ببريم كه او ما را فريب مىدهد ؟ ! » . . . زيرا درك اهل عذاب نوميدى از آرزو نيست ، بلكه به راستى آنها با آتش عذاب مىشوند ، زيراكه خداوند قادر است تا روح را پس از مرگ عذاب‌هاى آتش مادّى را بچشاند ، همان‌طورى كه پيش از مرگ آن را احساس مىكرد . » « 1 » و باوجود اين‌كه اشاره به بهشت در عهد جديد كمتر از دوزخ به كار رفته است ، باوجود اين ، بيشتر طبيعت سعادت حسّى و مادّى را به جنبهء سعادت روحى تحمل مىكند . البتّه اندكى پيش ديديم توسّلات توانگر پليد را كه اندكى آب براى تر شدن زبانش خواهش مىكرد . و از اين‌رو يسوع در بيشترين عبارات به صراحت و به‌طور عام مقرّر مىدارد : « و مرا قرار داده‌اند براى شما همان‌طورى كه براى من ، پدر ملكوتيم را قرار داده‌اند تا سر سفره من در ملكوتم بخوريد و بياشاميد و بر صندلىهاى من بنشينيد ، بر دوازده اسباط اسرائيل ( يعقوب ) معتقد باشيد . » « 2 » ، و نيز به كسى كه او را خوانده است ، مىگويد : « هرگاه صبح و شام غذايى فراهم كردى . . . تهىدستان ، محرومان ، شل‌ها و كورها را دعوت كن ! تا اين‌كه طوبى نصيب تو شود ، زيرا آنها نمىتوانند همتاى تو شوند ، چون تو در قيامت همتاى نيكوكارانى . » « 3 » ، و نيز محدودتر و مشخّص‌تر از اين سخن اوست در آخرين بار كه حواريون در گرد او جمع بودند : « به شما مىگويم : من از هم‌اكنون از محصول تاك ( شراب ) نمىنوشم تا به آن روز ؛ موقعى كه به همراه شما در ملكوت پدرم دوباره مىنوشم . » « 4 » ، و تعبيرى همانند اين را راجع به تفكّرى به مناسبت خوردن قربانى مقدّس نموده است ، مىگويد : « ميلم مىكشد كه از اين گوشت قربانى با شما بخورم ، پيش

--> ( 1 ) - ر ك ؛ دكارت : Reponses aux 5 emes objections ( 2 ) - ر ك : انجيل لوقا : 22 / 29 - 30 . ( 3 ) - ر ك : انجيل لوقا : 14 / 12 - 14 . ( 4 ) - ر ك : انجيل متى : 26 / 29 و مرقس : 14 / 25 و لوقا : 22 / 18 .